Analysis and Re-understanding of the Epistemological Foundations of Futures Studies from the Perspective of the Holy Quran

Articles in Press

Document Type : The scientific research paper

Authors

1 Associate Professor of the Department of Quran and Hadith Sciences, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran.

2 Theology, Faculty of Humanities, Arak University, Arak, Iran

Abstract

Futures studies is a discipline aimed at consciously and proactively shaping the future, rooted in the paradigmatic foundations of societies. Within the Islamic framework, this discipline must be grounded in the epistemological principles of the Qur’an to establish a distinct Qur’anic discourse of futures studies. Epistemology in this context addresses fundamental questions about the nature of knowledge, the methods of acquiring it, and the sources of valid cognition. Despite the expansion of concepts and applications in modern futures studies, its theoretical and epistemological bases have often been neglected. This research, using a library–documentary method and a descriptive–analytical approach at the level of content analysis, revisits the epistemological foundations of futures studies according to Qur’anic teachings and seeks to answer the central question: what are the epistemological foundations of futures studies from the Qur’anic perspective?

The findings reveal that Qur’anic teachings present the future as a reality embedded in the present; it is constructed through current actions and is not bound by determinism. Human agency can transform probable futures into desirable ones, with values and beliefs of society playing a decisive role in achieving the ideal future. Verse 18 of Surah al-Hashr provides a clear model: piety as risk management, self-accounting as scenario evaluation, repeated piety as continuous monitoring, and God’s awareness of human deeds as certainty of consequences.

Keywords

Main Subjects

Article Title [Persian]

تحلیل و بازفهم مبانی معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی از نگاه قرآن کریم

Authors [Persian]

  • فرزاد دهقانی 1
  • رضوانه دستجانی فراهانی 2
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.
2 الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اراک، اراک، ایران
Abstract [Persian]

آینده‌پژوهی دانشی برای شکل‌دهی آگاهانه و پیش‌گیرانه به آینده است که در مبانی پارادایمی هر جامعه ریشه دارد. در نظام اسلامی، این دانش باید بر مبانی معرفت‌شناختی قرآن استوار شود تا گفتمان آینده‌پژوهی قرآنی سامان یابد. با وجود رشد مفاهیم و کاربردهای آینده‌پژوهی، مبانی نظری و معرفت‌شناختی آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای ـ استنادی و رویکرد توصیفی ـ تحلیلی به بازخوانی مبانی معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی در قرآن می‌پردازد و به پرسش اصلی پاسخ می‌دهد که مبانی معرفت‌شناسی آینده‌پژوهی از منظر قرآن کریم چیست. یافته‌ها نشان می‌دهد آموزه‌های قرآنی آینده را امری حاضر در اکنون معرفی می‌کنند؛ آینده در بستر کنش‌های امروز ساخته می‌شود و از جبر و قطعیت فاصله دارد. بر این اساس، انسان می‌تواند آینده‌ی محتمل را به آینده‌ی مطلوب تبدیل کند و ارزش‌ها و باورهای جامعه در تحقق آینده‌ی آرمانی نقشی اساسی دارند. آیه ۱۸ سوره حشر الگویی روشن برای آینده‌پژوهی ارائه می‌دهد: تقوا به‌مثابه مدیریت ریسک، محاسبه نفس به‌عنوان ارزیابی سناریوهای محتمل، تکرار تقوا به‌منزله پایش مستمر اعمال، و آگاهی خداوند از رفتار انسان‌ها به‌مثابه قطعیت پیامدها. این ساختار نشان می‌دهد آینده‌پژوهی قرآنی بر اصلاح امروز برای ساخت آینده مطلوب مبتنی است. منابع معرفتی آینده‌پژوهی در قرآن متنوع‌اند: حس و تجربه، عقل، شهود و وحی. بنابراین، آینده‌پژوهی قرآنی نیازمند بهره‌گیری هم‌زمان از همه این منابع است و هیچ‌یک نباید نادیده گرفته شود.

Keywords [Persian]

  • قرآن کریم
  • آینده
  • آینده‌پژوهی
  • مبانی پارادایمی
  • مبانی معرفت‌شناختی
Quran and Religious Enlightenment

Articles in Press, Accepted Manuscript
Available Online from 03 October 2026

Files

History

  • Receive Date: 17 April 2026
  • Accept Date: 03 October 2026

Share

How to cite

Statistics