https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/ Bi-Quarterly Quran and Religious Enlightenment fa daily 1 Sat, 23 Aug 2025 00:00:00 +0330 Sat, 23 Aug 2025 00:00:00 +0330 https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12418.html مستمندی به عنوان آسیب در زمره معضلات جوامع به شمار می‌آید که در مسائل اجتماعی بشری جایگاه ویژه‌ای به خود اختصاص داده است. در قرآن کریم، بائس قرینِ فقر برشمرده شده که حکایت از تمایز و تفاوت این دو طبقه مجزا دارد. تحقیق حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی با تکیه بر رویکرد اجتماعی و گردآوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای به بررسی مفاهیم و مصادیق، عوامل ایجاد، تأثیر آن بر روابط اجتماعی و ساختار جامعه و راهکارهای برون‌رفت از این طبقه پرداخته است. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که عوامل ایجاد طبقه اجتماعی بائس شامل اشکال در مدیریت‌های کلان، بی‌عدالتی، تبعیض، تصاحب حقوق و احتکار است که موجب لغزش در اعتقادات، تزلزل موقعیت اجتماعی، انحراف در اخلاق، ایجاد تشتت در اجتماع و در انتها نابودی جامعه می‌گردد. راه‌کار برون‌رفت از آن شامل راه‌کارهای کوتاه‌مدت نظیر: کاهش بیکاری، ساخت مسکن ارزان، اعطاء وام و حمایت‌های اجتماعی که زودگذر بوده و از آلام این طبقه می‌کاهد و راهکارهای بلند مدت نظیر: اصلاح ساختار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور همچون اصلاح اخذ مالیات و مصرف آن، اصلاح نحوه توزیع ثروت و درآمد در راستای تحقق عدالت اجتماعی، حکومتداری صحیح و پیشرفت در برنامه اقتصادی، شایسته‌سالاری، اهتمام به کار، ارتقاء اخلاق عمومی، پرهیز از اسراف، سیاست‌های حمایتی و ارتقاء مهارت عمومی با هدف کاهش و امحاء می‌باشد که به کاهش اثرات منفی این طبقه و نابرابری‌ها کمک نموده و موجب بهبود جامعه می‌گردد. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12419.html در این پژوهش سوره‌های فرقان و فاطر بر‌اساس ترتیب نزول، مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته‌اند. هدف پژوهش این بود که مشخص شود ترتیب نزول و بافت تاریخی چه تأثیری بر تناسب مفهومی سوره‌ها دارد. در این نوشتار از روش تحلیل گفتمان با رویکرد توصیفی- تحلیلی استفاده شده است تا پس از گردآوری اطلاعات حول سوره‌های فرقان و فاطر و شناخت بافت تاریخی آنها، به واحدهای مفهومی آنها ذیل محورهای: قرآن، جهاد، مشرکان، کفار و چگونگی آن در آن بازه زمانی دست یازید. طبق یافته‌های تحقیق، ترتیب نزول نقش مهمی در کشف مضمون و محتوای سوره‌های فرقان و فاطر داشته است. که این نتیجه به‌ دست آمد که مطابق ترتیب نزول، موضع قرآن در مقابل مشرکان قریش و یهودِ مکه در دو سوره فرقان و فاطر، در فاصلة بین سال‌های 6 و 7 بعثت، موضعی خردمندانه و تربیتی بوده است. با این تفاوت که متناسب با شرایط اجتماعی مشرکان و کافران مکه، در برهه‌ای از زمان تلاش شد ذیل آیات سوره فرقان، محورهای هدایتی قرآن با کنش اقناعی و زبان نرم بیان شود. که تشدید استهزاء گروه‌های مزبور در ادامه روند نزول سوره فاطر، گفتمان قرآن را به کنش اظهاری و سخت تبدیل نمود. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12420.html مکان‌های زیادی در طول تاریخ به عنوان مرکز زمین معرفی شده است، شهرهای قرشهیر در ترکیه، جیزه در مصر، تولسا در اوکلاهاما، شیز در ایران، اورشلیم در اسرائیل و مکه در عربستان. برای اثبات مرکزیت این شهرها در زمین (به جز مکه) دلایل محکمی از سوی معتقدان ارائه نشده است و تنها علت آن اهمیت فرهنگی و مذهبی این شهرهاست؛ زغلول النجار نویسنده مصری با بیان دلایل دینی و علمی، مکه را مرکز زمین می‌داند. در این پژوهش در ابتدا با بیان دیدگاه‌های زغلول النجار درباره مرکز زمین و مصادیق احتمالی مرکزیت زمین به نقش دین در حل تعارض‌های علمی اشاره شده است و با دلایل قرآنی و روایی اثبات شده است که کعبه در سرزمین مکه می‌تواند به عنوان مرکز زمین قلمداد شود، دعوت جهانی اسلام و شروع آن از مکه، آیات مشتمل بر گسترش زمین از مکه نظیر طحو‌الارض، دحو‌الارض و مد‌الارض و تطبیق آن با دلایل علمی و مفهوم‌‌شناسی مکه، البیت‌العتیق و ام‌القری از مهمترین دلایل بر این مدعا است. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12421.html در دنیای معاصر که مفاهیم حکمرانی و توسعه بیش از پیش به دغدغه‌ای جهانی بدل شده‌اند، جوامع اسلامی نیز در پی آن‌اند تا الگویی بومی، کارآمد و در عین حال ریشه‌دار در منابع دینی خود برای حکمرانی مطلوب ارائه دهند. این مقاله با تأکید بر قرآن کریم به‌عنوان بنیادی‌ترین منبع هدایت در اسلام، می‌کوشد اصول و مؤلفه‌های حکمرانی مطلوب را در پرتو آیات الهی استخراج و تحلیل کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه بررسی منابع تفسیری معتبر، نشان می‌دهد که مفاهیمی چون عدالت، شوری، امانت‌داری، مسئولیت‌پذیری، نفی استبداد، اقامه قسط و حاکمیت قانون الهی، از ارکان اساسی حکمرانی مطلوب در نگاه قرآن‌اند. این مؤلفه‌ها، علاوه بر آن‌که پشتوانه مشروعیت دینی حکومت را تأمین می‌کنند، زمینه‌ساز مشارکت مردم، شفافیت تصمیم‌گیری و تحقق توسعه‌ای پایدار و اخلاق‌محور در چارچوب نظریه توسعه اسلامی هستند. مقاله همچنین تلاش می‌کند این الگو را در نسبت با نظریه‌های مدرن حکمرانی تحلیل کرده و ظرفیت‌های متمایز و مکمل آن را آشکار سازد. نتیجه پژوهش آن است که بازگشت به مبانی قرآنی، نه صرفاً راهی برای احیای سنت، بلکه ضرورتی برای بازتعریف مفاهیم معاصر توسعه و حکمرانی در بستر جوامع مسلمان به‌شمار می‌رود. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12426.html هدف این پژوهش میان‌رشته‌ای، تحلیل تربیتی مفهوم قرآنی «طلب» در چارچوب هرمنوتیک قرآنی سنتی (اصیل) با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی و استنتاج شایستگی‌های تربیتی برای رفع چهار چالش نظام آموزش ایران (حافظه‌محوری، انباشت اطلاعات، منفعل‌بودن متربی و بی‌مهارتی) است. با چندسویه‌سازی روش‌های کیفیِ مرور نظامند، تجزیه مفهومی، تحلیل تطبیقی، تحلیل منطقی فرارونده و استنتاج عملی فرانکنا، سه شایستگی کلیدی استخراج شد: 1. شایستگی در معرض قرار گرفتن/ قرار دادن خود (با مؤلفه‌های گشودگی و مهارت شنیدن) که تعامل فعال متربی را تقویت و مسئله «منفعل‌ بودن» را هدف می‌گیرد؛ 2. جویندگی حساس و روشمند معنای اصلی (با تأکید بر پرسشگری، استدلال‌ورزی، عاقبت‌اندیشی، نقادی تاویلگرانه، هوشیاری هرمنوتیکی و شک) که جایگزین حافظه‌محوری و انباشت اطلاعات می‌شود؛ 3. جویندگی معنای حقیقی (با محوریت حقیقت‌‌جو بودن و حق‌پذیری، شک، شجاعت نقادی، مصلح بودن و مهارت‌های حکیمانه) که بی‌مهارتی را از طریق پرورش تفکر انتقادی و خوداصلاحی کاهش می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد این شایستگی‌ها با تبدیل فرآیند یادگیری به کاوشگری فعال، امکان بازطراحی برنامه‌های درسی مبتنی بر مهارت‌های هرمنوتیکی را فراهم می‌کنند. این پژوهش با پیوند نظریه هرمنوتیک قرآنی به نیازهای عملی تربیتی، چارچوبی نوین برای تحول آموزش در ایران ارائه می‌دهد. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12427.html مُهَنّد خورشید و کلاوس فون اشتوش در بخشی از کتاب «پیامبر دیگر: عیسی در قرآن»، به بررسی دلالی آیه ۱۵۷ سوره نساء پرداخته‌اند. این دو پژوهشگر معتقدند قرآن کریم به صراحت موضوع تصلیب حضرت عیسی(ع) را رد نکرده است. از دیدگاه آنان، آیه محل بحث را می‌توان به گونه‌ای تفسیر کرد که با روایت اناجیل درباره به صلیب رفتن عیسی (ع) سازگاری داشته باشد و حال آنکه مفسران مسلمان در طول تاریخ به نادرست این آیه را در تقابل با آموزه های اناجیل قرار داده‌اند. در این نوشتار ضمن دسته‌بندی ادله مطرح‌شده توسط این دو محقق، دیدگاه آنان در تفسیر آیه مذکور مورد نقد و بررسی قرار خواهد گرفت و با استفاده از روش تفسیر قرآن به قرآن و نیز تحلیل تطبیقی با متون عهد جدید، تبیین می شود که چگونه تفسیر پیشنهادی خورشید و فون اشتوش از این آیه با آنچه آیه بر آن دلالت دارد، بیگانه می‌باشد. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12428.html آیه ۱۰۶ بقره مشهور به آیه نسخ یکی از مهم‌ترین ادله قائلان به نسخ در قرآن است؛ که بر این باورند این آیه به صراحت به مقوله نسخ آیات قرآن اشاره نموده است. جدای از تحلیل درون متنی آیه(که پژوهش‎هایی در این باره انجام شده است) تاریخ‎گذاری این آیه و آیات ناسخ می‌تواند به فهم صحیح این آیه کمک کند. پژوهش فرا رو با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی تاریخ نزول آیه ۱۰۶ بقره و آیات ناسخ می‎پردازد و از این رهگذر، ارتباط این آیه با آیات ناسخ را به لحاظ تاریخ‎گذاری این آیات، مورد واکاوی قرار می‎دهد. از نتیجه پژوهش برمی‌آید که تاریخ نزول آیات ناسخ پس از نزول آیه ۱۰۶ بقره بوده است که بر این اساس معنای نسخ آیات قرآن با استناد به این آیه بی‌معنا است؛ زیرا قبل از این آیه نسخی صورت نگرفته که به دنبال آن خداوند به فلسفه نسخ آیات قرآن اشاره نماید. معنای صحیح این آیه با توجه به تاریخ‎گذاری و فضای نزول آن، به معنای نسخ شریعت‎های آسمانی پیشین به وسیله قرآن کریم است. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12429.html یکی از نشانه‌های عالم پس از مرگ که در آیة هشتم سورة مدّثّر «فاذا نقر فی الناقور» بدان اشاره شده، مراد از نقر و ناقور و معنا و مصداق آن است. از آنجا که این تعبیر، تنها در این آیه آمده است، در معنا و مصداق آن میان مفسران اختلاف شده‌است. بیشتر مفسران نقر را به نفخ و ناقور را به صُور تفسیر کرده‌اند و برخی از آنان ناقور را قلب و روح انسانی یا بدن آدمی یا نامة اعمال دانسته یا احتمال داده‌اند. برخی از مفسران اخباری با تکیه بر روایات شیعی، آیة شریفه را ناظر به زمان ظهور امام زمان «عج» دانسته و ناقور را قلب یا گوش مبارک حضرت پنداشته‌اند. نوشتار حاضر که به روش توصیفی تحلیلی نگارش شده است با بررسی این آراء و روایات مربوط به آن در کتب تفسیری فریقین دیدگاه نخست را پذیرفته و دیگر نظرات را مخالفِ قرائن و شواهد داخلی و خارجی دانسته و روایات شیعی را -بر فرض صحّت- بر تأویل و تفسیر به بطنِ آیه حمل می‌‌کند. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12430.html مسأله وحی و نقش پیامبر اسلام (ص) در دریافت و ابلاغ آن، از مباحث بنیادین علوم قرآنی و کلام اسلامی است. دکتر عبدالکریم سروش با ارائه نظریه‌ای جدید، مدعی است که پیامبر (ص) در شکل‌گیری و پردازش وحی نقش فاعلی داشته و وحی را امری درون‌ذهنی و متأثر از تجربه نبوی می‌داند. این دیدگاه با مبانی وحیانی و تفسیری سنتی در تعارض است. در مقابل، علامه طباطبایی وحی را حقیقتی فرابشری و مستقل از ذهن پیامبر (ص) می‌داند که مستقیماً از سوی خداوند نازل شده است. روش تحقیق این مقاله، توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است. ابتدا نظریه دکتر سروش بررسی شده، سپس مبانی قرآنی و تفسیری علامه طباطبایی تحلیل و در نهایت، این دو دیدگاه مقایسه شده‌اند. استناد به منابع تفسیری، روایی و تاریخی نشان می‌دهد که نظریه دکتر سروش از نظر مبانی قرآنی دچار اشکالات اساسی است. آیات متعددی همچون «إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْی یوحَی» (نجم/ ۴) و «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِینُ» (شعراء/ ۱۹۳) صراحتاً وحی را کلام الهی و مستقل از ذهن پیامبر (ص) معرفی می‌کنند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که نظریه سنتی وحی که توسط علامه طباطبایی مطرح شده، از استحکام بیشتری برخوردار بوده و با مستندات قرآنی و تفسیری تطابق کامل دارد. در مقابل، دیدگاه دکتر سروش، که وحی را پدیدهای بشری میداند، نه تنها فاقد پشتوانه قرآنی است، بلکه با فهم تاریخی و سنت تفسیری مسلمانان نیز ناسازگار بوده و ازاین‌رو مردود است. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12431.html سبب ورود حدیث به معنای شرایط و موقعیتی است که معصوم (ع) در آن به بیان سخن، صدور حکم یا انجام عملی اقدام کرده است. شناخت این زمینه، به‌ویژه با در نظر گرفتن مخاطب، فضای اجتماعی و بستر فرهنگی زمان صدور روایت، نقش مهمی در فهم صحیح مفاهیم حدیثی ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با محوریت کتاب معانی الأخبار شیخ صدوق (ره)، به تبیین جایگاه سبب ورود در تحلیل روایات می‌پردازد. همچنین، دیدگاه‌های مفسران شیعه و اهل سنت بررسی شده تا میزان تأثیر آن‌ها در فهم بهتر سبب ورود و تحلیل محتوای روایات مشخص گردد. نتایج نشان می‌دهد که مرحوم ابن‌بابویه با بهره‌گیری از روش فقه‌الحدیثی، به‌ویژه با اتکا بر سبب ورود، روایت را مورد تحلیل قرار داده و بر پرهیز از اطلاق یا تعمیم نا به‌جای مفاد روایت تأکید می‌کند. علاوه بر این، در فهم سبب ورود حدیث، نباید دیدگاه‌های تفسیری را نادیده گرفت، به‌ویژه هنگامی که روایت مربوطه محل اختلاف میان دو فرقه باشد. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12432.html فضل بن حسن طبرسی امامی، معاصر جارالله زمخشری معتزلی است . آن‌دو از اندیشمندان در حوزه تفسیر و علوم قرآن کریم محسوب می‌شوند. هر دو در معجزه بودنِ ظواهر و الفاظِ قرآن با استناد به ادله مختلف و از جمله ساختار و نظام هماهنگ قرآن، بلاغت و فصاحت آیات آن با بهره گیری از تحدی، تشابه فکری دارند. این امر که از مجموعه دلائل اعجاز قرآن محسوب می‌شود، بر پنج آیه استوار است که ترتیب نزولش آنها محل تضارب آراءِ مفسران شده است. به نظر می‌رسد زمخشری و هم‌نظران وی ترتیب پیشنهادیِ نزولِ سوره‌ها را بدون توجه به مستندات تاریخی و با استناد به آراء شاذ مثل فهرست ابن ندیم، عدم تصریح به جایگاه سوره طور و همچنین نپرداختن به مفهوم کلید واژه‌ی مهمِ "بحدیثٍ مثله"،رعایت نکرده‌اند. بنابراین در نگاهی تحلیلی می‌توان دیدگاهی را که طبرسی در ترتیب آیات تحدی ابراز نموده همنواتر با مستندات موجود دانست وی به هدفِ اصلیِ آیاتِ تحدی که اثباتِ اعجاز قرآن و برتریِ آن نسبت به منظومه‌ی کلام عرب است، توجه نموده و خود را بمنظورِ دست‌یابی به سیری که منطقی و عقلایی به تکلّف نیفکنده و نظری تحمیلی ابراز ننموده است. طبرسی رازِ اختلاف در متعلقِ آیات تحدی را شرائط و اقتضائات زمانه در پاسخ‌ به عنادِ مدعیان دانسته و حکمتِ نزولِ آیاتِ تحدی را ادعای غیر الهی بودنِ آیات از سویِ منکران معرفی نموده‌است. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_12964.html چکیدهاین پژوهش به تحلیل معناشناختی دو تعبیر قرآنی «غلام علیم» و «غلام حلیم» در آیات مربوط به بشارت الهی درباره فرزندان ابراهیم (ع) می‌پردازد. بیان مسئله آن است که چرا قرآن در توصیف یکی از فرزندان از واژه «علیم» و در توصیف دیگری از واژه «حلیم» استفاده کرده است و این تفاوت چه پیامدهای تربیتی دارد. اهمیت تحقیق از آن جهت است که معناشناسی واژگان مترادف در قرآن به فهم لایه‌های عمیق‌تری از تربیت انبیا کمک می‌کند. پرسش اصلی تحقیق این است: «تفاوت معنایی علیم و حلیم در بافت قرآنی چیست و چه دلالت‌های تربیتی در پرورش نسل دارد؟» روش تحقیق، تطبیقی است و با استفاده از منابع تفسیری، لغوی، و مطالعات معناشناسی قرآن، دو صفت برجسته یعنی «علیم» و «حلیم» را در دو آیه متناظر بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد «علیم» به جنبه معرفتی و عقلانی انسان اشاره دارد، درحالی‌که «حلیم» به جنبه کنترلی، اخلاقی و مدیریت هیجانات مرتبط است. نتیجه این تحلیل نشان می‌دهد تربیت قرآنی بر تلفیق دانش و حلم در شکل‌گیری شخصیت مطلوب تأکید دارد. https://quran2020.journals.pnu.ac.ir/article_13023.html پژوهش حاضر با هدف تحلیل معناشناختی حدیث سلسلة‌الذهب امام رضا(ع) و با بهره‌گیری از نظریه نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر انجام شده است. این نظریه با تمرکز بر لایه‌های معنایی و نقش محوری «خوانش دوم»، چارچوبی روش‌مند برای واکاوی شبکه معنایی این حدیث فراهم می‌آورد. در این راستا، مفاهیم کلیدی حدیث شامل «کلمة» (توحید)، «حصن» (ایمان به مثابه قلعه امن)، «أمن» (رهایی از عذاب و اضطراب) و «شرط» (ولایت) در سطوح واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک مورد بررسی قرار گرفته‌اند. یافته‌ها حاکی از آن است که این واژگان در تعاملی سازمان‌یافته، نظام معنایی پویایی می‌سازند که در آن ایمان حقیقی، حصنی معنوی تعریف می‌شود و ولایت امام(ع) به عنوان شرط ضروری و جزء جدایی‌ناپذیر ورود به این حصن و تحقق «أمن» کامل معرفی می‌گردد. شناسایی هنجارگریزی در عبارت «بِشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا» به عنوان نقطه شکست خوانش اول، کلید گذار به تحلیل عمیق‌تر بود. همچنین، تحلیل بینامتنی نشان می‌دهد که ساختار زبانی و استعاره‌های به‌کار رفته در حدیث، ریشه در مفاهیم قرآنی همچون «حبل الله»، «ولایت» و «أمن» دارد و حدیث را در امتداد و تفسیر گفتمان وحیانی قرار می‌دهد. در نهایت، این تحقیق مؤید آن است که رویکرد معناشناسی، به‌ویژه با تکیه بر نظریه ریفاتر، ابزاری توانمند برای کشف لایه‌های پنهان معنایی و فهم ژرف‌ساختارهای زبانی متون دینی فشرده به شمار می‌رود و می‌تواند درکی نظام‌مند و نو از پیوند ناگسستنی توحید و ولایت ارائه دهد. لذا در این راستا و بر اساس نظریه ریقاتر، خوانشی جدید از حدیث سلسله الذهب به دست می‌آید که مقبول ذوق دین‌پژوهان خواهد بود.